Sincan Uygur Özerk Bölgesi, (Çince: 新疆维吾尔自治区/新疆維吾爾自治區, pinyin: Xīnjiāng Wéiwú'ěr Zìzhìqū; Uygurca:شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni), Çin Halk Cumhuriyeti sınırları içerisindeki Uygur özerk bölgesi. Doğu Türkistan olarak da adlandırılır. Güneyde Tibet Özerk Bölgesi, güney doğuda Çinghay ve Gansu eyaletleri, doğuda Moğolistan, kuzeyde Rusya, kuzeybatıda Kazakistan ve batıda Kırgızistan, Tacikistan, Afganistan, Pakistan ve Hindistan kontrolündeki Keşmir bölgesiyle komşudur. 1.828.418 km² yüzölçümü ile Çin Halk Cumhuriyeti’nin en geniş idari bölgesidir. Başkenti Urumçi, resmi dilleri Uygurca ve Standart Çince'dir.[kaynak belirtilmeli]

Mançuların kurduğu Qing Hanedanı Qianlong (Çince: 乾隆帝, pinyin: Qiánlóngdì, Wade-Giles: Ch'ien-Lung-Ti, Moğolca: Tengeriin Tetgesen Khaan) döneminde Yeni Topraklar anlamına gelen "Shinkyang (Xinjiang)" (Mançu dilinde "Ice Jecen") adı verilmiştir. Ancak bu isim kimi zaman eleştirilmekte, Doğu Türkistan ya da Çin Türkistan’ı gibi isimlerin kullanılması savunulmaktadır.[kaynak belirtilmeli] Çin Halk Cumhuriyeti hükûmeti ise bu tür isimlerin kullanılmasını ayrılıkçılık veya Pan-Türkizm olarak nitelemektedir.[1]

Bu bölgede Uygurlardan başka Kazak ve Kırgız gibi Türkî topluluklar da vardır. Zaten 20. yüzyılda Türkiyeye göç etmiş Orta Asya Türk halklarının da çoğu Çin esaretinden kaçmıştır. Bu bölge Doğu Türkistan olarak adlandırılır ve Türklerin anavatının hemen güneyindedir.

Tarih [değiştir]
Hiung-nu Han Hanedanı Çatışması [değiştir]
Çin’in Han Hanedanı (M.Ö. 206 – M.S. 220) döneminde bölge merkezi Moğolistan steplerinde bulunan Hiung-nuların hakimiyeti altında bulunmaktaydı. M.Ö. 2. yüzyılda Çin bölgedeki yerel devletlerle Hiung-nu karşı ittifak oluşturmak amacıyla ilk defa Zhang Qian adında bir elçiyi batıya göndermiştir. Bundan sonra bölgenin hakimiyeti için Han Hanedanı ve Hiung-nu'lar arasında başlayan uzun mücadele Çin’in lehine sonuçlandı. M.Ö. 60 yılında Han Hanedanı bugünkü Bayin'gholin Moğol Özerk İli yakınlarındaki Vuley’de (乌垒/烏壘) kurulan Batı bölgeleri genel valiliği'ne (西域都护府/西域都護府) bağlanarak Çin himayesine girmiştir; Çin buradan başlayarak batıdaki Pamir Dağlarına kadar uzanan bölgeyi kontrolü altında tutmaktaydı.

Çin’de Wang Mang (王蒙) karışıklıklarının yaşandığı dönemde Vilayette isyanlar başgösterdi ve M.S. 13 yılında bu bölge tekrar Hun hakimiyetine döndü. Daha sonra bölgeye defalarca sefer düzenleyen Han Hanedanı 74-76, 91-107 yılları arasında, ve 123’ten sonra vilayet yönetimini tekrar kurdu. Han Hanedanı’nın devrilmesinin ardından Batı bölgeleri genel valiliği Vey Hanedanı (265’e kadar) ve Batı Jin Hanedanı (265’ten sonra) tarafından devam ettirildi.

4. – 6. yüzyıllar arası [değiştir]
4. yüzyıldan başlayarak kuzeyden gelen göçebe akınlarına maruz kalan Batı Jin Hanedanı yıkılınca Kuzeybatı Çin’de Beş Barbar Onaltı Krallık denilen dönemde Han Çinlisi olmayan halklar tarafından çeşitli krallıklar kuruldu. Bunlardan Qian Liang, Qian Qin, Hou Liang ve Batı Liang, Batı bölgeleri genel valilği egemenliği altına almaya çalıştı. Sonunda Kuzey Çin’i egemenliği altında birleştiren Kuzey Vey Hanedanı bugünkü Xinjiang’ın güneydoğusunu hakimiyeti altına aldı. Batı bölgeleri ise Shule, Yutian, Guizi ve Qiemo gibi yerel devletlerin elinde kalmıştı; buna karşılık Turpan çevresindeki orta bölgeler Kansu merkezli Kuzey Liang krallığının ardılı olan Gaochang’ın kontrolu altındaydı.

Sincan Uygur Özerk Bölgesi Başkenti Urumçi
Doğu Türkistan'da Diller
Hotan'da bir Uygur kız çocuğu Göktürk Kağanlığı [değiştir]
5. yüzyılın sonlarına doğru bölgeye giren Tuyuhun ve Rouran boyları bu bölgedeki Çin egemenliğine son verdi. 6. yy’da Rouran hakimiyeti altındaki Altay bölgesinde Göktürkler tarih sahnesine çıktı. 1 yüzyıl içerisinde Rouranları yenerek nüfuzu batıda Aral Denizi, doğuda Baykal Gölünü aşan ve tüm Orta Asya’yı kapsayan geniş bir Göktürk İmparatorluğu kurdular. Kağanlığı 583’te doğu ve batı olmak üzere ikiye ayrıldı; bu bölge Batı Göktürk Kağanlığı'nın egemenliğinde kaldı. 609 yılında Çin’in Sui Hanedanı Tuyuhunları yenerek güneydoğu Doğu Türkistan'ı elegeçirdi.

Tang Hanedanı ve Hanlıklar [değiştir]
Çin’de 618 yılında kurulan Tang Hanedanı bölgede hızlı bir yayılma göstermiştir. 620'ler ve 630'lardan başlayarak Göktürkler üzerinde baskısını arttıran Tang Çin’i 657’de Batı Göktürk Kağanlığı’nın yıkılmasına yol açmıştır. Bu dönemde Anxi genel valiliği'ne (安西都护府/安西都護府; "huzurlu + batı şehir + koruma + merkez") bağlanmıştı. Ancak bu vilayet Tang Hanedanının sonuna kadar varlığını sürdürememiştir. 8. yüzyıldaki Anshi İsyanı döneminde, Tibet Tang Hanedanı'nın bu bölgeden Yunnan’a kadar olan geniş bir bölümünü ele geçirmişti. Bundan sonra Xinjiang’ın güneyi Tibet’in kontrolüne girerken, bölgenin kuzey kısımı Uygur Kağanlığı’nın hakimiyetine girdi.

9. yüzyılın ortalarında Tibet ve Uygur Kağanlığı zayıflamaya başladı. Çeşitli Türk boylarının oluşturduğu Karahanlılar 10. ve 11. yüzyıllarda Batı Xinjiang’ın kontrolünü ele geçirdi. Bu arada 840’da Uygur Kağanlığı'nın Kırgızlar tarafından parçalanmasından sonra kimi Uygur boyları bugünkü Turfan ve Urumçi çevresine yerleşir. Burada kurulan Uygur devleti kimi zaman çeşitli devletlerin himayesine girse de 13. yüzyıla kadar Doğu Türkistan’ın doğusuna hükmetmiştir. Kimi araştırmacılar Karahanlılar ve Uygurların arasındaki benzerliklere değinmektedir.Uygurlarda islam dinini seçerek doğuda yaşayan halkların dinlerine girmediler çünkü onların dinlerini seçerlerse kendi öz benliklerini yitireceklerini biliyorlardı.kendisi gibi Türk olan bu Karahanlılara uymuşlardır.

1132’de, Mançurya’daki Kitan’nın ardılları Kuzey Çin'deki Jurchen'lerin baskısından kaçarak bu bölgeye girmiştir. Burada Karahıtay Hanlığı’nı kurarak Tarım Havzasının büyük bölümünü 13. yüzyıla kadar hakimiyetleri altında tutmuşlardır.

Moğol Dönemi [değiştir]
Moğolistan’ın hakimiyeti altında birleştiren Cengiz Han batıya doğru ilerlemeye başladığında Uygur devleti 1209’da Moğollara ittifak teklif eder. Cengiz Han’a vergi ve asker vermeyi öneren Uygurlar, buna karşılık Turfan - Urumçi bölgesinin egemenliğini elinde tutmayı başarır. 1218’de Cengiz Han Kara Hıtay devletini yıkar. Kara Hıtay'ın İslamiyete karşı baskıcı tutumları nedeniyle Cengiz Han Kaşgar bölgesinde bir kurtarıcı olarak karşılanır.

Cengiz Han’dan sonra Moğol İmparatorluğu oğulları arasında paylaşılır. Bu bölge ise Çağatay Hanlığı’nın payına düşmüştür. Ancak Moğolistan ve Çin'deki Yuan Hanedanı diğer Moğol Hanlıkları burada hak iddia eder. 15. yüzyılda Çağatay Hanlığı parçalanır; Gulca, Yarkand ve Turfan'da hükûmdarlık kurulur.

17. yüzyılda Cungarlar (Oyratlar, Kalmıklar) bölgede bir İmparatorluk kurar. Bunlardan Kalmıklar egemenliklerini Çin Seddinden Don Nehrine, Himalayalar’dan Sibirya’ya kadar genişletir.

Mançu İmparatorluğu [değiştir]
Çin’de Mançular tarafından kurulan Qing Hanedanı 18. yüzyılın ortalarında bölgenin hakimiyetini Cungarlar’ın elinden alır. Qing Hanedanı Tarım Havzası ve Çungarya bölgesinde kendine bağlı küçük hanlıklar oluşturmak ister. Ancak 1758-1759 yıllarında çıkan isyanlar üzerine bu planını değiştirerek direk merkeze bağlı bir askeri yönetim kurar. İki bölge birleştirilerek Gulca’daki İli Generali'nin yönetimine verilir.

Dungan İsyanı [değiştir]
19. yüzyılın ortalarında Rus Çarlığı Çin’in kuzey bölgelerine baskısını arttırır. Afyon Savaşı, Taiping İsyanı gibi karışıklıkların içinde bulunan Çin’in uç karakollardaki etkinliği büyük ölçüde kısıtlanmıştır. 1864’te Doğu Türkistan’da Çinli Müslümanların (Huiler) ve Uygurların başlattığı geniş çaplı isyanlar bölgede Çin egemenliğinin kalkmasına neden olur.

Kaşgar Emirliği [değiştir]
1865’da komşu Hokand Hanlığından Yakub Beg Kaşgar’a girer ve ardından gelen altı yıl boyunca neredeyse tüm Doğu Türkistanı’ı ele geçirir. Ancak 1871’de kargaşadan yararlanan Ruslar Gulca dahil olmak üzere zengin İli nehri vadisini işgal eder. Qing Hanedanı generali Zuo Zongtang 1875-1877 arasında bölgenin kontrolünü tekrar ele geçirerek Yakub Beg'in hakimiyetine son verir.

Sincan Eyaleti [değiştir]
1881’de diplomatik çabalarla Gulca bölgesini geri alınır. 1884’te Çing Hanedanı Sincan Eyaleti'ni (新疆省) kurarak burayı Çin idari sistemine bağlar.

Qing Hanedanının Ardından [değiştir]
1912’de Çing Hanedanının yerini Çin Cumhuriyeti alır. Sincan’daki Qing valisi Yuan Dahua kaçarak yerini Yang Zengxin (杨增新/楊增新)'e bırakır. Sincan’ın Çin Cumhuriyetine devrini gerçekleştiren Yang Zengxin 1928'daki ölümüne kadar bölgenin valisi olarak kalır.

Kök Bayrak Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti'nde kullanılan bayrak, günümüzde Doğu Türkistan bağımsızlık hareketinin sembolü olarak kullanılmaktadır. Kullanımı Çin ve Türkiye'de[2] yasaklanmıştır. Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti [değiştir]
1930’larda patlak veren isyanlar 1933’de Kaşgar’da Birinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti (Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti)'nin ilanıyla sonuçlanır. Kısa süreli Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti'nin ardından Çinli bir savaşbeyi olan Sheng Shicai (盛世才) Doğu Türkistan’ın kontrolünü ele geçirir.

Doğu Türkistan Cumhuriyeti [değiştir]
1944-1949 arasında Sincan’ın kuzeyinde bugünkü İli Kazak Özerk Bölgesi'nde Sovyetler Birliğinin desteğiyle İkinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti kurulur. Doğu Türkistan Cumhuriyeti 1949’da Halk Kurtuluş Ordusu’nun Sincan’a girmesiyle birlikte sona erer.

1954'de kurulan Sincan Üretim ve İnşaat Kolordusu bölgenin Hanlaştırmasına yardımcı olmaktadır. 1 Ekim 1955'te Sincan Eyalet statüsünden çıkarılarak Özerk Bölge olarak ilan edilir.

Süregelen Gerginlikler [değiştir]
Çin Halk Cumhuriyeti’nin Doğu Türkistan politikaları çeşitli çevreler tarafından eleştirilmektedir. Uluslararası İnsan Hakları örgütleri ve bağımsızlık taraftarları Çin Halk Cumhuriyeti’nin bölgedeki Han Çinlisi olmayan kültürleri baskı altında tutuyor olmasını eleştirirler. Buna karşılık Sincan’da yaşayan birçok Han Çinlisi yerli etnik grupların kayrıldığı, kendilerine karşı ayrımcılık yapılmakta olduğunu söyler. 1949’dan beri bölgede birçok defa etnik çatışmalar meydana gelmiştir. Ayrıca Çin'in Lop Nur gölü (Lop-Nur nükleer test alanı) civarlarında nükleer denemeler yaptığı söylenmektedir. 1990’ların sonundan 2008 başına kadar olan dönemde durum göreceli olarak sakin olmuştur. 2008 yılı Mart ayında Doğu Türkistan'daki Müslümanlar ve Tibet'teki Budistler, Ağustos ayında Pekin'de yapılacak 2008 Yaz Olimpiyatları dolayısıyla, kendilerinin Çin işgali altında olduklarını çeşitli eylemlerle Dünya halklarına hatırlatmaya başlamışlardır.[3]

Coğrafya ve jeoloji [değiştir]
Sincan, Çin Halk Cumhuriyeti’nin en büyük idari bölgesidir; Çin’in toplam yüzölçümünün altıda birinden fazlasını kaplar. Bölge Tianshan Dağları (Tanrı Dağları) tarafından iki havzaya bölünmüştür: Çungarya Havzası ve Tarım Havzası. Sincan’ın (aynı zamanda Çin’in) en alçak noktası deniz seviyesinin altında 155 metredir. En yüksek noktası ise, 8611 metre ile Keşmir sınırında yer almaktadır.

Önemli nehirler [değiştir]
İli Nehri
Tarım Nehri
Yönetimsel bölümler [değiştir]
Ad[4] Uygurca
(K̡ona Yezik̡) Latin alfabesi ile
(Yengi Yezik̡)[5] Çince Pinyin Yorumlar
İller
Urumçi ئۈرۈمچى شەھرى Ürümqi xəh̡ri 乌鲁木齐市 Wūlǔmùqí Shì
Karamay قاراماي شەھرى K̡arimay xəh̡ri 克拉玛依市 Kèlāmǎyī Shì
Özerk bölgesine doğrudan bağlı ilçe düzeyi şehirler
Shihezi شىخەنزە شەھرى Xihənzə[6] xəh̡ri 石河子市 Shíhézǐ Shì de facto Sincan Üretim ve Kalkınma Kolordusunca yönetilir
Tomşuk تۇمشۇق شەھرى Tumxuk̡ xəh̡ri 图木舒克市 Túmùshūkè Shì
Aral ئارال شەھرى Aral xəh̡ri 阿拉尔市 Ālā’ěr Shì
Vujyaçü ئۇجاچۇ شەھرى Wujiaqü xəh̡ri 五家渠市 Wǔjiāqú Shì
İller
Turfan تۇرپان ۋىلايىتى Turpan wilayiti 吐鲁番地区 Tǔlǔfān Dìqū
Kumul قۇمۇل ۋىلايىتى K̡umul wilayiti 哈密地区 Hāmì Dìqū
Hotan خوتەن ۋىلايىتى Hotən wilayiti 和田地区 Hétián Dìqū
Aksu ئاقسۇ ۋىلايىتى Ak̡su wilayiti 阿克苏地区 Ākèsū Dìqū
Kaşgar قەشقەر ۋىلايىتى K̡əxk̡ər wilayiti 喀什地区 Kāshí Dìqū
Tacheng تارباغاتاي ۋىلايىتى Tarbaƣatay wilayiti 塔城地区 Tǎchéng Dìqū İli'ye bağlı
Altay ئالتاي ۋىلايىتى Altay wilayiti 阿勒泰地区 Ālètài Dìqū
Özerk Bölgeler
Kızılsu Kırgız Özerk İli قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى K̡izilsu K̡irƣiz aptonom oblasti 克孜勒苏柯尔克孜自治州 Kèzīlèsū Kē’ěrkèzī Zìzhìzhōu
Bayangolin Moğol Özerk İli بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى Bayinƣolin Mongƣul aptonom oblasti 巴音郭楞蒙古自治州 Bāyīnguōlèng Měnggǔ Zìzhìzhōu
Sanci Hui Özerk İli سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى Sanji Huyzu aptonom oblasti 昌吉回族自治州 Chāngjí Huízú Zìzhìzhōu
Bortala Moğol Özerk İli بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى Bɵrtala Mongƣul aptonom oblasti 博尔塔拉蒙古自治州 Bó’ěrtǎlā Měnggǔ Zìzhìzhōu
İli Kazak Özerk İli ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى Ili K̡azak̡ aptonom oblasti 伊犁哈萨克自治州 Yīlí Hāsàkè Zìzhìzhōu

Önemli şehirler [değiştir]
Urumçi
Kaşgar
Turfan
Karamay
İli (Gulca)
Shihezi
Yarkent
Hotan
Hami (Kumul)
Korla
Kuça
Aksu, Sincan
Altay, Sincan
Nüfusu ve etnik yapısı [değiştir]
2000 nüfus sayımına göre nüfusu ve etnik yapısı. Halk Kurtuluş Ordusu Halk Silahlı Polisi sayılmamaktadır.

Millet Çince pinyin Nüfus Oran (%) Ana Grubu Din Kendi Adlandırması
Uygurlar 維吾爾 wéiwúěr 8,345,622 45,21 Türk İslam
Hanlar 漢 hàn 7,489,919 40,58 Çin Budizm
Kazaklar 哈薩克 hǎsàkè 1,245,023 6,74 Türk İslam
Huiler 回 huí 839,837 4,55 Çin İslam
Kırgızlar 柯爾克孜 kēěrkèzī 158,775 0,860 Türk İslam
Oyratlar 蒙古 mēnggǔ 149,857 0,810 Moğol %95 Budist, %5 İslam
Tungşanlar 東鄉 dōngxiāng 55,841 0,300 Moğol İslam Sarta
Tacikler 塔吉克 tǎjíkè 39,493 0,210 İranî İslam
Şibeler 錫伯 xībó 34,566 0,190 Tunguz Budizm, Şamanizm
Mançular 满洲 mǎn zhōu 19,493 0,110 Tunguz Budizm, Hrıstiyanlık
Tuçialar 土家 tǔjiā 15,787 0,086 Sino-Tibet
Özbekler 烏茲別克 wūzībièkè 12,096 0,066 Türk İslam
Ruslar 我羅斯 éluósī 8,935 0,048 Rus Ortodoks
Miaolar 苗 miáo 7,006 0,038 Mong
Tibetliler 藏 zàng 6,153 0,033 Sino-Tibet Budizm %49, Ateizm %47 bod rig
Çuanglar 壮 zhuàng 5,642 0,031 Tay Bouчcueŋь
Dahurlar 達斡爾 dáwòěr 5,541 0,030 Moğol
Tatarlar 塔塔爾 tǎtǎěr 4,501 0,024 Türk İslam %83
Salarlar 撒拉 sālā 3,762 0,020 Türk İslam

Çin Halk Cumhuriyeti posta pulu (1999) [değiştir]
Uygur
Yugur (Sarı Uygur)
Kazak
Hui

Kırgız
Oyrat (Moğol)
Tongşang
Tacik

Şibe
Mançu
Tuça
Özbek

Rus
Mong (Miao)
Tibet
Çuvan

Dahur
Tatar